به گزارش تحریریه ویتریو مگ، سال ۲۰۲۵ برای اکوسیستم نوآوری منطقه سالی پر از تناقض، رکوردشکنی و البته حسرت برای ما بود. آمارهای تازه منتشر شده حکایت از آن دارد که همسایگان ما ضیافتی ۷.۵ میلیارد دلاری برپا کرده‌اند؛ رقمی که شاید در نگاه اول نشان‌دهنده بلوغ باشد، اما وقتی دقیق‌تر به آن نگاه می‌کنیم، روایتی از تمرکز شدید سرمایه، وابستگی به بدهی و متأسفانه غیبت کامل بازیگران ایرانی است. در سالی که گذشت، حتی سوریه با تمام چالش‌هایش توانست روزنه‌ای برای ورود به نقشه تأمین مالی پیدا کند، اما سهم اکوسیستم استارتاپی ایران از این کیک بزرگ منطقه‌ای، عدد دردناک “صفر” بود.

آنچه در گزارش سرمایه‌گذاری سال ۲۰۲۵ خاورمیانه و شمال آفریقا (منا) می‌بینیم، بیش از آنکه صرفاً داستان موفقیت عربستان یا امارات باشد، آینه‌ای تمام‌قد از انزوای اقتصاد دیجیتال ماست. عربستان سعودی و امارات متحده عربی با جذب میلیاردها دلار سرمایه و بدهی، مرزهای رشد را جابه‌جا کردند و استارتاپ‌های ایرانی پشت دیوارهای بلند تحریم و محدودیت‌های داخلی، تنها نظاره‌گر شتاب گرفتن همسایه‌ها بودند. نبود نام ایران در این گزارش‌ها نشان می‌دهد که ما نه تنها به سرمایه منطقه‌ای متصل نیستیم، بلکه از جریان رسمی داده‌های سرمایه‌گذاری جهانی نیز حذف شده‌ایم. این یعنی صنایع دیجیتال ما در حال عقب ماندن از رقابت منطقه‌ای و از دست دادن فرصت‌های رشد در مقیاس فرامرزی هستند.

نکته بسیار مهمی که باید درباره سرمایه‌گذاری استارتاپ‌های خاورمیانه در ۲۰۲۵ بدانیم، نامتوازن بودن این رشد است. شاید جالب باشد بدانید که بیش از ۷۵ درصد کل سرمایه جذب‌شده، تنها در نیمه دوم سال اتفاق افتاده و سه‌ماهه سوم به‌تنهایی جور ۴.۵ میلیارد دلار از این مبلغ را کشیده است. این یعنی برخلاف ادعای “رشد پایدار”، جریان پول به شدت وابسته به چند پنجره زمانی خاص و چند معامله بزرگ بوده است. علاوه بر این، “بدهی” نقش بازیگردان اصلی را ایفا کرده است. بیش از ۴ میلیارد دلار از کل این پول، از مسیر تأمین مالی بدهی بوده است. اگر وام‌ها و اعتبارات (مثل سرویس‌های BNPL) را از این آمار حذف کنیم، تصویر سال ۲۰۲۵ بسیار کم‌نورتر می‌شود و نشان می‌دهد که رشد واقعیِ مبتنی بر سهام (Equity) آنچنان که به نظر می‌رسد، طوفانی نبوده است.

اگر بخواهیم یک کشور را موتور محرک این جریان بنامیم، آن کشور قطعاً عربستان سعودی است. تمرکز ۵ میلیارد دلار سرمایه (حدود دو سوم کل منطقه) در عربستان، پیام مهمی دارد. این کشور حالا نه تنها بیشترین حجم پول، بلکه بزرگ‌ترین “مگادیل‌ها” را در اختیار دارد. این تمرکز البته خطرناک هم هست؛ چرا که نشان می‌دهد اگر عربستان را از معادله حذف کنیم، کل ساختار سرمایه‌گذاری استارتاپ‌های خاورمیانه در ۲۰۲۵ فرو می‌ریزد. امارات نیز با ۲ میلیارد دلار در رتبه دوم ایستاده، اما فاصله‌اش با ریاض در حال زیاد شدن است. مصر هم با کاهشی ۲۱ درصدی مواجه شده که زنگ خطری برای اکوسیستم‌های شمال آفریقاست.

در دسته‌بندی صنایع، فین‌تک پادشاه بلامنازع است. بیش از ۵۸ درصد کل پول‌ها به این حوزه سرازیر شده که رشدی ۵۲۷ درصدی را نشان می‌دهد. اما نکته ظریف اینجاست که این پول‌ها بیشتر صرف مدل‌های وام‌دهی و “الان بخر، بعداً پرداخت کن” شده است، نه خلق تکنولوژی‌های عمیق. پس از فین‌تک، حوزه “پراپ‌تک” (PropTech) یا همان فناوری املاک قرار دارد که با تکیه بر چند معامله بزرگ، رتبه دوم را گرفته است؛ حوزه‌ای که متأسفانه در ایران هنوز جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده است. در مقابل، حوزه‌های لبه تکنولوژی مثل هوش مصنوعی و دیپ‌تک، با وجود تمام هیاهوهای رسانه‌ای، سهمی ناچیز (کمتر از ۴ درصد) داشته‌اند که نشان می‌دهد سرمایه‌گذاران عرب همچنان به دنبال سودهای سریع و مدل‌های اثبات‌شده هستند تا ریسک بر روی تکنولوژی‌های آینده‌دار.

یکی از نکات تلخ اما قابل تامل این گزارش، بازگشت تدریجی سوریه به نقشه استارتاپی است. هرچند سهم این کشور ناچیز است، اما همین حضور نمادین پس از سال‌ها جنگ، نشان از پتانسیل بازارهای بکر دارد. در سمت دیگر ماجرا، نابرابری جنسیتی همچنان بیداد می‌کند؛ به طوری که بیش از ۹۰ درصد سرمایه در اختیار تیم‌های کاملاً مردانه قرار گرفته است. همچنین حضور سرمایه‌گذاران آمریکایی پررنگ‌تر شده و در ۱۴۴ معامله مشارکت داشته‌اند که نشان‌دهنده بازگشت علاقه بین‌المللی به بازارهای بالغ منطقه (به جز ایران) است.

در نهایت باید گفت که افزایش ۵۴ درصدی “خروج‌ها” (Exits) نشانه مثبتی است، اما جای خالی IPO (عرضه اولیه در بورس) همچنان حس می‌شود. خروج‌ها عمدتاً از طریق فروش استارتاپ به شرکت‌های بزرگ‌تر منطقه‌ای بوده است. تحلیل سرمایه‌گذاری استارتاپ‌های خاورمیانه در ۲۰۲۵ به ما می‌گوید که با وجود تبلیغات کشورهایی مثل قطر و عمان، بازی اصلی همچنان در زمین عربستان و امارات است و سایرین سهمی کمتر از یک درصد دارند. این گزارش زنگ هشداری جدی برای ماست؛ همسایگان در حال ساختن زیرساخت‌های آینده هستند و ما نیازمند بازنگری اساسی در ارتباطات بین‌المللی و حمایت از اکوسیستم داخلی هستیم تا از این قطار پرسرعت جا نمانیم.